เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2569 ที่ผ่านมา คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นำโดย หน่วยวิจัยและออกแบบเพื่อคนทั้งมวล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (UD-THAM) และ Thammasat Universal Design Center (Thammasat-UDC) ภายใต้การสนับสนุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับ กรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ (พก.) กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) และ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เปิดตัวหลักสูตร “Universal Design Audit (UD Audit)” อย่างเป็นทางการ ณ อุทยานวิทยาศาสตร์ภูมิภาค ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 2 จังหวัดนครราชสีมา เพื่อยกระดับมาตรฐานสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับทุกคนในสังคมไทย
หลักสูตร Universal Design Audit (UD Audit) คืออะไร?
หลักสูตร Universal Design Audit (UD Audit) เกิดจากการบูรณาการองค์ความรู้ งานวิจัย และประสบการณ์การลงพื้นที่ตรวจประเมินอาคารจริงอย่างต่อเนื่องกว่า 15 ปีของคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง เป้าหมายหลักคือการยกระดับมาตรฐานการตรวจประเมิน จากเดิมที่เน้นเพียงการตรวจให้ “ผ่านข้อกำหนดทางกฎหมาย” ไปสู่การรับรอง “คุณภาพการเข้าถึง” ของอาคารและบริการสาธารณะอย่างแท้จริง โดยการประเมินนั้นครอบคลุมอย่างรอบด้าน อาทิ
- การปฏิบัติตามข้อกฎหมายและมาตรฐานการเข้าถึง
- คุณภาพการใช้งานจริง
- การบริหารจัดการอาคาร และ
- การบำรุงรักษา
ภายใต้แนวคิดสำคัญที่ว่า “Universal Design ไม่ใช่เพียงการออกแบบให้ผ่านกฎหมาย แต่คือการทำให้ทุกคนสามารถเข้าถึง ใช้งาน และได้รับบริการได้อย่างปลอดภัย เท่าเทียม และมีศักดิ์ศรี ตลอดอายุการใช้งานของอาคาร”
นอกจากนี้ ทีมงานยังได้จัดทำ “คู่มือการตรวจประเมินอาคารเพื่อคนทั้งมวล (Assessing Accessibility for All)” ซึ่งได้รับการพัฒนาและปรับปรุงมาอย่างต่อเนื่องนำมาใช้เป็นเครื่องมือมาตรฐานในการฝึกอบรมผู้ตรวจประเมิน เพื่อยกระดับคุณภาพอาคารของไทยให้สอดรับกับมาตรฐานสากล
การเปิดตัวหลักสูตรในครั้งนี้จึงนับเป็นก้าวสำคัญที่สะท้อนถึงพลังความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคการศึกษา และภาคีเครือข่าย ในการขับเคลื่อนประเทศไทยสู่สังคมแห่งการเข้าถึงอย่างเต็มรูปแบบ ภายใต้เป้าหมาย “Leave No One Behind” เพื่อสร้างสรรค์สภาพแวดล้อมที่ทุกคนสามารถใช้ชีวิตได้อย่างอิสระ เท่าเทียม และมีคุณภาพชีวิตที่ดีร่วมกัน
การขับเคลื่อนสภาพแวดล้อมเพื่อคนทั้งมวลของคณะสถาปัตย์ฯ มธ.
ความสำเร็จของการพัฒนาหลักสูตร UD Audit ล้วนมีรากฐานมาจากประสบการณ์การลงมือปฏิบัติจริงของคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง โดยมีผลงานที่สร้างแรงขับเคลื่อนทั้งในระดับพื้นที่และนโยบายสาธารณะและเป็นประจักษ์พยานความสำเร็จที่สำคัญที่สุดโครงการหนึ่ง คือ ‘รังสิตโมเดล’
‘รังสิตโมเดล’: นวัตกรรมเพื่อสังคมที่คว้ารางวัลระดับโลก
‘รังสิตโมเดล’ ผลงานชิ้นเอกของหน่วยวิจัยและออกแบบเพื่อคนทั้งมวล (UD-THAM) ซึ่งสร้างชื่อเสียงให้ประเทศไทย ด้วยการคว้ารางวัลชนะเลิศ “The winner of Universal Design Competition” ประจำปี 2565 (ประเภท Expert) จากสถาบัน Institute of Universal Design ประเทศเยอรมนี เอาชนะตัวแทนจากมากกว่า 10 ประเทศทั่วโลก
รศ. ดร.ชุมเขต แสวงเจริญ หัวหน้าหน่วยวิจัยและออกแบบเพื่อคนทั้งมวล ได้เคยบอกเล่าถึงจุดเริ่มต้นของโครงการรังสิตโมเดล ว่าเริ่มต้นจากการลงพื้นที่เทศบาลนครรังสิตตั้งแต่ปี 2550 เพื่อบสภาพแวดล้อมให้รองรับความต้องการของคนทุกกลุ่มอย่างเท่าเทียม โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้พิการและผู้สูงอายุผ่านมีส่วนร่วมของคนในชุมชนอย่างแท้จริงจาก 4 ภาคีหลัก ได้แก่ เจ้าของพื้นที่ ผู้ใช้งาน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานสนับสนุน ซึ่งกระบวนการนี้ครอบคลุมตั้งแต่
- การร่วมวิเคราะห์ปัญหา
- การร่วมวางแบบ
- การลงมือก่อสร้าง
- การประเมินผลเพื่อนำกลับมาปรับปรุงต่อ
กระบวนการเหล่านี้คือการช่วยให้คณะทำงานเข้าใจความต้องการที่แท้จริงของกลุ่มเป้าหมายโดยไม่คิดผู้ใช้งาน ทำให้ชุมชนเกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของและช่วยกันดูแลรักษาพื้นที่ในระยะยาว ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา โมเดลนี้ได้สร้างผลกระทบเชิงบวกอย่างมหาศาล มีการปรับปรุงที่อยู่อาศัยเพื่อกลุ่มเปราะบางกว่า 170 หลังคาเรือน และผู้ได้รับประโยชน์มากกว่า 100,000 คน
เจาะลึกแนวคิด Universal Design (UD)
แนวคิดการออกแบบเพื่อคนทั้งมวล คือแนวคิดการออกแบบสภาพแวดล้อม สิ่งอำนวยความสะดวก รวมถึงที่อยู่อาศัยและพื้นที่สาธารณะ เพื่อให้คนทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงและใช้งานได้อย่างเท่าเทียม ไม่ว่าจะเป็นคนพิการ ผู้สูงอายุ หรือบุคคลทั่วไป โดยแนวคิดนี้เชื่อว่าสภาพแวดล้อมที่ดีสามารถเปลี่ยนคุณภาพชีวิตของผู้คนได้จริง หัวใจสำคัญของ UD คือการสร้าง “โอกาสที่เท่าเทียม” เพื่อลดความเหลื่อมล้ำและทำลายกำแพงทางทัศนคติในสังคม เพื่อให้ทุกคนสามารถใช้ชีวิตร่วมกันได้อย่างมีศักดิ์ศรี ซึ่งการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่ดีต้องขับเคลื่อนไปพร้อมกันใน 4 มิติ คือ เศรษฐกิจ สังคม สุขภาพ และสภาพแวดล้อม
การขับเคลื่อนโมเดลนี้ถือเป็นกลไกสำคัญในการตอบโจทย์เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) โดยเฉพาะ เป้าหมายที่ 11 (เมืองและชุมชนที่ยั่งยืน) ในการสร้างเมืองที่น่าอยู่สำหรับทุกคน และ เป้าหมายที่ 10 (การลดความเหลื่อมล้ำ) ที่ช่วยคืนความเท่าเทียมและสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นให้แก่ผู้คนในสังคม
เตรียมพบกับ “มหกรรม UD เพื่อคนพิการและทุกคนอยู่ดี”
นอกเหนือจากบทบาทในโครงการรังสิตโมเดลและการพัฒนาหลักสูตรระดับประเทศแล้วแล้ว คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ยังคงขับเคลื่อนงานด้านอารยสถาปัตย์อย่างต่อเนื่องผ่านหลากหลายกิจกรรมและการสร้างความร่วมมือกับภาคีเครือข่าย เพื่อผลักดันการออกแบบเพื่อทุกคนในสังคม และล่าสุด กรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ร่วมกับ มูลนิธิคนพิการไทย และ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เตรียมจัดงาน “มหกรรม UD เพื่อคนพิการและทุกคนอยู่ดี” ขึ้น ในระหว่างวันที่ 24-25 กรกฎาคม 2569 ณ Hall 9–10, IMPACT Exhibition Center เมืองทองธานี
ขอเชิญชวนผู้สนใจมาร่วมทำความรู้จักแนวคิด Universal Design และค้นพบแนวทางที่จะเปลี่ยนคำว่า “เข้าถึงได้” ให้เกิดขึ้นจริงในชีวิตประจำวัน ได้ภายในงานนี้
ติดตามผลงานของหน่วยวิจัยและออกแบบเพื่อคนทั้งมวล ได้ที่ Facebook : หน่วยวิจัยและออกแบบเพื่อคนทั้งมวล มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ที่มา :
