เรียนรู้เพื่อสร้างความยั่งยืน: ธรรมศาสตร์กับการออกแบบหลักสูตรวิชาบูรณาการ SDGs – เชื่อมโยงความรู้ข้ามศาสตร์
ในยุคที่โลกกำลังเผชิญกับความท้าทายด้านสิ่งแวดล้อม สังคม และเศรษฐกิจอย่างซับซ้อน องค์ความรู้เรื่องการพัฒนาที่ยั่งยืนได้กลายเป็นหัวใจสำคัญของการสร้างผูนำแห่งอนาคต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้ตอกย้ำจุดยืนในฐานะสถาบันการศึกษาชั้นนำที่มุ่งมั่นขับเคลื่อนวาระนี้อย่างจริงจัง สะท้อนผ่านความสำเร็จล่าสุดที่ได้รับการจัดอันดับให้อยู่ในกลุ่ม Top 100 ของโลกติดต่อกันเป็นปีที่สอง จาก THE Impact Rankings 2025 โดยขยับขึ้นมาอยู่ในอันดับที่ 64 ของโลก ซึ่งเป็นเครื่องพิสูจน์ถึงวิสัยทัศน์ “มหาวิทยาลัยระดับโลกเพื่อประชาชน” ที่ไม่ได้เป็นเพียงคำขวัญ แต่คือการลงมือปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม
เบื้องหลังความสำเร็จนี้คือยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนในการผนวกเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) เข้าเป็นส่วนหนึ่งของแผนยุทธศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ฉบับที่ 13 (พ.ศ. 2565-2570) ธรรมศาสตร์ไม่ได้มองว่า “ความยั่งยืน” เป็นเพียงสาขาวิชาหนึ่ง แต่เป็น “เลนส์” หรือมุมมองที่บัณฑิตทุกคนต้องมี ไม่ว่าจะสำเร็จการศึกษาจากคณะใดก็ตาม เพื่อให้บรรลุเป้าหมายดังกล่าว มหาวิทยาลัยจึงได้ออกแบบระบบนิเวศการเรียนรู้ที่หลากหลายและเชื่อมโยงความรู้ข้ามศาสตร์เข้าไว้ด้วยกัน
หลากหลายเส้นทางสู่ความยั่งยืน: แนวทางหลักที่ธรรมศาสตร์ออกแบบเพื่ออนาคต
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ตระหนักดีว่าหลากหลายสาขาวิชาชีพสามารถร่วมกันขับเคลื่อน “ความยั่งยืน” ได้ จึงออกแบบหลักสูตรให้มีแนวทางที่แตกต่างกัน เพื่อสร้างเส้นทางการเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ความสนใจและความถนัดอันหลากหลายของนักศึกษา โดยหลักสูตรที่นำเสนอในบทความนี้เป็นเพียงตัวอย่างส่วนหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นภาพความมุ่งมั่นดังกล่าว ซึ่งสามารถแบ่งออกเป็นแนวทางหลักๆ ได้ดังนี้
1. เส้นทางผู้นำองค์กร: หลักสูตรใหม่ SUMA
ธรรมศาสตร์ได้เปิดตัวหลักสูตรล่าสุด คือ หลักสูตรวิทยาศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเพื่อความยั่งยืน (SUMA) ที่ออกแบบมาเพื่อตอบโจทย์โลกธุรกิจยุคใหม่ซึ่งให้ความสำคัญกับแนวคิด ESG (สิ่งแวดล้อม สังคม ธรรมาภิบาล) โดยเฉพาะ หลักสูตรนี้เกิดจากความร่วมมือของ 5 หน่วยงานหลัก ทั้งวิทยาลัยสหวิทยาการ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และคณะวิศวกรรมศาสตร์
จุดเด่นของหลักสูตรคือการมุ่งสร้างนักจัดการความยั่งยืนมืออาชีพผ่านเนื้อหาที่ครอบคลุมทั้งเศรษฐกิจหมุนเวียน การเงินเพื่อสิ่งแวดล้อม และการใช้ AI เพื่อความยั่งยืน ทั้งยังเน้นการปฏิบัติจริงผ่านการฝึกงานไม่น้อยกว่า 1,000 ชั่วโมง จึงเหมาะสำหรับนักศึกษาที่ต้องการเป็นผู้นำด้านความยั่งยืนในโลกธุรกิจและองค์กรชั้นนำ
2. เส้นทางนักสร้างการเปลี่ยนแปลงระดับโลก: วิทยาลัยโลกคดีศึกษา
วิทยาลัยโลกคดีศึกษา คือศูนย์กลางสำหรับผู้เรียนที่สนใจมิติทางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจของความยั่งยืนในมุมมองระดับโลก และเป็นผู้นำด้านนวัตกรรมสังคมในภูมิภาค ในระดับปริญญาตรี มีหลักสูตรโลกคดีศึกษาและการประกอบการทางสังคมที่เตรียมนักศึกษาให้เป็นผู้มีมีทักษะแห่งศตวรรษที่ 21 รับความท้าทายของโลก ผ่านวิชาอย่าง Social Enterprise and Entrepreneurship และ Human Centered Design for Social Innovation และ ในระดับปริญญาโท-เอก มีหลักสูตรนวัตกรรมสังคมและความยั่งยืนที่มุ่งสร้างผู้ปฏิบัติงานและนักวิจัยเพื่อแก้ไขปัญหาความท้าทาย โดยใช้กรอบ SDGs เป็นเครื่องมือวิเคราะห์ปัญหาโดยตรง เช่นในรายวิชา Sustainability and the Global Political Economy
3. เส้นทางนวัตกรเพื่อความยั่งยืน: คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
หลักสูตรวิทยาศาสตรบัณฑิตและมหาบัณฑิต สาขาวิชาเทคโนโลยีเพื่อการพัฒนายั่งยืน ตอบโจทย์ผู้ที่ต้องการแก้ปัญหาความยั่งยืนด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ด้วยปรัชญาในการผลิตบัณฑิตด้านเทคโนโลยีและวิศวกรรมเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง เน้นพื้นฐานที่แข็งแกร่งด้านคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์เพื่อสร้างนวัตกรรมที่ตอบโจทย์โลก
4. เส้นทางนักพัฒนาสังคม: วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์
หลักสูตรภายใต้วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์เหมาะสำหรับผู้ที่สนใจงานพัฒนาในระดับชุมชน ความยุติธรรมทางสังคม และนโยบายสาธารณะ วิทยาลัยฯ มีจุดมุ่งหมายเชิงยุทธศาสตร์ที่สอดคล้องกับเป้าหมาย SDGs ทั้ง 17 ข้อ และมุ่งผลิตบัณฑิตที่มีจิตสำนึกสาธารณะ โดยนอกเหนือจากหลักสูตรปริญญาแล้ว ยังจัดอบรมเฉพาะทางสำหรับบุคลากรภายนอก เช่น หลักสูตรนักบริหารการเปลี่ยนผ่านองค์กรอย่างยั่งยืน และหลักสูตรการประเมินผลกระทบทางสังคม (SIA/SROI)
นอกจากนี้ วิทยาลัยฯ ยังได้ริเริ่มเปิดสอนวิชาศึกษาทั่วไป Introduction to ESG (ESG 101) โดยร่วมมือกับตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย เพื่อสร้างความรู้พื้นฐานด้าน ESG ให้แก่นักศึกษาทุกคน
ถักทอความยั่งยืนสู่ DNA ของบัณฑิตทุกคน
สิ่งที่ยืนยันถึงความมุ่งมั่นของธรรมศาสตร์ได้ดีที่สุด คือนโยบายที่จะยกระดับแนวคิดเรื่องความยั่งยืนให้กลายเป็นรากฐานการศึกษาสำหรับนักศึกษาทุกคน ผ่านแนวทาง “การบูรณาการอย่างทั่วถึง” แนวทางนี้สะท้อนผ่านเป้าหมายเชิงนโยบายที่ชัดเจนในแผนยุทธศาสตร์ฉบับที่ 13 ซึ่งตั้งเป้าว่า ภายในปี พ.ศ. 2570 หลักสูตรระดับปริญญาตรี 90% ของธรรมศาสตร์ จะต้องมีการบูรณาการองค์ความรู้ด้าน SDGs เข้าไปเป็นส่วนหนึ่ง
ในทางปฏิบัติ นักศึกษาทุกคนสามารถลงเรียนวิชาศึกษาทั่วไปอย่าง TU103 Life and Sustainability เพื่อให้มีความเข้าใจเรื่องความยั่งยืนเป็นพื้นฐานไม่ว่าจะเรียนในคณะใด นอกจากนี้ยังส่งเสริมการเรียนรู้เชิงลึกผ่านวิชาเลือกเฉพาะทางและวิชาโทข้ามศาสตร์ เช่น คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่เปิดสอนรายวิชาอย่าง “สิ่งแวดล้อมและการพัฒนาที่ยั่งยืน” และ “การค้าคาร์บอน” หรือคณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ที่เปิดวิชาโทการพัฒนาชุมชน ซึ่งช่วยให้นักศึกษาจากคณะอื่นได้เรียนรู้ทักษะการพัฒนาในระดับรากหญ้า
กลยุทธ์นี้มีเป้าหมายเพื่อให้บัณฑิตธรรมศาสตร์ทุกคน ไม่ว่าจะเป็นนักบัญชี วิศวกร หรือนักสื่อสารมวลชน มีความรู้ความเข้าใจพื้นฐานด้านความยั่งยืน (Sustainability Literacy) ติดตัวไป และพร้อมที่จะเป็นพลังขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงในทุกภาคส่วนของสังคม
